جدول اركان تكراري ومتناوب شعر فارسي و بحرهاي متداول          

    اوزان حاصل از تكرار  اركان :                                               16/9/1389   خورشيدي

 

 نام بحر

        زحافات

اركان اصلي

   مخبون

    اخرب

    مكفوف

     قبوض

 مشكول

   مطوي

   رمل

   فاعلاتن

--U-

   فعلاتن

  --UU

 

 فاعلاتُ

  U-U-

 

   فعلاتٌ

U-UU

 

  هزج

   مفاعيلن

---U

 

   مفعولُ

 U--

  مفاعيلُ

U--U

  مفاعلن

-U-U 

 

 رجز

  مستفعلن

-U--

 

   مفتعلن

-UU-

متقارب

  فعولن

--U

 

      اوزان حاصل از تناوب اركان : ( دوري )

   

   نام بحر

            زحافات

وزن اصلي1

        اخرب

     مخبون

    مطوّي

     مشكول

       مضارع

 مفاعيلن  فاعلاتن

  مفعولُ  فاعلاتن

 

     مجتث

 مستفعلن  فاعلاتن

 

  مفاعلن  فعلاتن

 

    منسرح

 مستفعلن  مفعولات

 

مفتعلن  فاعلاتُ

 

 رمل  مشكول

  فاعلاتن  فاعلاتن

 

 فعلاتُ  فاعلاتن

 هزج  اخرب

مفاعيلن مفاعيلن

مفعولُ  مفاعيلن

 

     1 البته وزن هاي اصلي  مضارع ، مجتث ومنسرح كاربرد ندارند وشاعران بيشتر در زحافات آنها  شعر سروده اند

           وجوه نام گذاري زحافات :

 اخرب :  اگر از ركن مفاعيلن م و ن را حذف كنيم مفعولُ ( فاعيلُ ) باقي مي ماند

مكفوف : اگر از مفاعيلن وفاعلاتن  ن  آخر بيفتد مفاعيلُ و فاعلاتُ باقي مي ماند

مشكول :  اگر ازفاعلاتن آ و ن  آخر بيفتد فعلاتُ مي ماند

مخبون : اگر از ركن فاعلاتن  آ را حذف كنيم فعلاتن باقي مي ماند

 محذوف : اگر از  ركن پاياني مصراع يك هجا حذف شود محذوف ناميده مي شود     

 مجبوب : اگراز ركني دو هجاي بلند در آخر مصراع باقي بماند  (فع لن ) خوانده مي شود

منحور : اگر در پايان مصراع يك هجاي كوتاه ويك هجاي بلند بماند (فعل) خوانده مي شود

     Ø     دانش آموزان عزيز توجّه داشته باشند آنچه ذكر شد مهمترين اوزان و اوزاني هستند كه در كتاب شما  بيان شده اند

 براي يافتن بحر ونام گذاري شعر پس از تقطيع  به اركان ونوشتن افاعيل معادل اركان ،دقت مي كنيم كه آيا اركان  تكراري اند يا متناوب ،

 در هر صورت با توجه به جدول  تك تك اركان را برسي كرده واسم زحاف را مي نويسيم  // مثال : به نمونه زير توجه كنيد

(-U-/U--U/U-U-/U--)  با توجه به دو ركن اول مي فهميم كه وزن متناوب است ودربحرمضارع اخرب است البته با كمي  تغيير،كه  در اركان دوم وسوم ، فاعلات مفاعيل با حذف  ن  آمده اند پس مكفوف مي باشند ودرركن آخر يك هجا از فاعلاتن كم است پس محذوف است  و نام بحر به اين صورت در مي آيد :مضارع مثمن اخرب مكفوف محذوف  

   «  در امتحان عشق تعقل تقلب است       چون مس كه محو پنجه ي تيزاب مي شود »

                                                                          محمد سعید  محموديان